Welkom bij ‘Kundig Gedeeld’, de plek waar we praktische handvatten delen om ons onderwijs te verrijken. Vandaag duiken we in een term die je waarschijnlijk overal hoort, maar die ook voor veel verwarring kan zorgen: formatief handelen.
We hebben het in het onderwijs vaak over de docent als ‘rechter’: we geven les, nemen een toets af en vellen een oordeel (een cijfer). Maar wat als we onze rol vaker veranderen van rechter naar ‘diagnosticus’? Een professional die constant de leervoortgang meet, niet om te oordelen, maar om de volgende stap in de instructie te bepalen. Dát is de kern van formatief handelen.
Wat is Formatief Handelen?
Toen ik voor het eerst hoorde over ‘formatief toetsen’, dacht ik (zoals velen) dat het simpelweg ‘een toets was die niet meetelt’. Een soort extra oefening. Maar die gedachte mist de essentie.
De term ’toetsen’ is hier eigenlijk verwarrend. Daarom spreken experts liever van ‘formatief evalueren’ of, nog beter, ‘formatief handelen’. Het is namelijk geen moment, maar een proces. Het is een continue cyclus van de docent die zich afvraagt:
- Waar staat de leerling nu? (Diagnose)
- Waar moet hij heen? (Doel)
- Wat is de beste volgende stap om hem daar te krijgen? (Actie/Feedback)
Het is een doelgericht onderzoeksproces dat volledig is ingebed in je dagelijkse les. Het zijn de vragen die je stelt, de wisbordjes die je gebruikt, en de ‘exit-tickets’ die je verzamelt. Het is, zoals Judith Gulikers en Liesbeth Baartman het mooi omschrijven, het “rondlopen, observeren, doorvragen”
Waarom is het zo waardevol (en urgent)?
Formatief handelen is meer dan een didactische ’truc’; het is een mindset. Het verandert de cultuur in je klaslokaal. De focus verschuift van presteren naar leren. Onderzoek toont aan dat het een van de krachtigste interventies is om leerresultaten te verbeteren.
Voor mij persoonlijk was de klik het inzicht dat formatief handelen niet gaat over meer werken, maar over slimmer werken. Het verhoogt het eigenaarschap en de motivatie van leerlingen enorm. Je stapt uit de rol van pure zender en wordt de regisseur van het leerproces.
Het dwingt je ook om kritisch naar je eigen instructie te kijken. Als 80% van de klas een ‘exit ticket’ verkeerd invult, ligt het probleem niet bij 20 leerlingen, maar bij mijn uitleg van die dag. Het creëert een veilige omgeving waarin leerlingen durven te laten zien wat ze nog niet kunnen, omdat ze weten dat dit het startpunt is voor de volgende les
Dit zijn handvatten die ik zelf heb gebruikt en van harte aanbeveel:
De hoeveelheid informatie kan overweldigend zijn. Hier is een selectie van bronnen die mij hebben geholpen de stap van theorie naar praktijk te zetten.
Webinar/Sessie: Michel van Ast (OnderwijsArena)
Als je de visie achter formatief handelen wilt begrijpen, is dit je startpunt. Michel van Ast en OnderwijsArena leggen de nadruk op het bouwen van een “formatieve cultuur” en het “zichtbaar maken van leren”. Het gaat niet om het afschaffen van cijfers, maar om het vergroten van het eigenaarschap en welbevinden van de leerling. Zeer helder en inspirerend. Er zijn regelmatig themasessies waar je zo bij aan kan schuiven om in 1-2 uur een deep dive van een kenner te krijgen. (PO/VO/MBO/HBO/UNI)
(Elke sessie kan ook gegeven worden op locatie)
https://mijn.onderwijsarena.nl/home/agenda/45
Video: Formatief evalueren IN 3 MIN (SLO)
Heb je maar drie minuten om een collega te overtuigen? Deze animatie legt de cyclus en de voordelen vlijmscherp uit. Perfect om te delen in je team of vakgroep.
Website/Artikel: Onderwijskennis.nl
Dit is een fantastische bron (van het NRO) die de wetenschap vertaalt naar de praktijk. Hun themapagina over formatief handelen en feedback is een perfecte samenvatting. Ze leggen bijvoorbeeld uit dat feedback een ‘veilige landingsplek’ nodig heeft: de leerling moet de káns krijgen om er iets mee te doen.
https://www.onderwijskennis.nl/themas/formatief-handelen-in-het-vo
Toolkit: Publicaties van SLO
Formatief handelen staat of valt bij Fase 1: het verhelderen van leerdoelen en succescriteria. SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling) heeft hier uitstekende, gratis publicaties over. Ze laten zien hoe je van een abstract leerdoel naar concrete, met leerlingen gedeelde criteria komt.
Onderzoek: Grip op Leerpotentieel
Dit is een aanrader voor collega’s in het mbo. We kennen de uitdaging: studenten in entree- of niveau 2-opleidingen die worstelen met de basisvaardigheden taal en rekenen. Je wilt maatwerk bieden, maar hoe weet je precies wat ze nodig hebben? Dit NRO-onderzoek is samen met mbo-docenten op zoek gegaan naar het antwoord. Het resultaat is geen dik theoretisch rapport, maar een set praktische handvatten en een doelgericht stappenplan om via formatieve evaluatie écht grip te krijgen op het leerniveau van je studenten.
https://www.nro.nl/sites/nro/files/media-files/Grip-op-leerpotentieel.pdf
Een laatste gedachte:
Wat ik zelf heb geleerd, is om te waken voor de ‘cargo cult’. Dat je de vormen overneemt (zoals een exit-ticket), zonder het mechanisme te begrijpen. Een werkvorm is pas formatief als de data die je verzamelt, leidt tot een actie en een aanpassing in je onderwijs.
Probeer het morgen eens in je les: stel aan het einde van je uitleg niet de vraag: “Wie snapt het?”, maar geef een mini-opdracht en vraag: “Bewijs me dat je het snapt.” Verzamel de antwoorden, analyseer ze vanavond, en beslis op basis daarvan wat je morgen als eerste gaat doen. Dán ben je een diagnostische docent.
