Welkom bij ‘Kundig Gedeeld’, de plek waar we praktische handvatten delen om ons onderwijs te verrijken. Vandaag zetten we de schijnwerpers op ‘basisvaardigheden’. Je hoort de term overal: in het nieuws, in de teamkamer, en (terecht) in het Masterplan van de overheid. De urgentie is voelbaar.
Maar wat betekent het nu écht voor onze lespraktijk? En belangrijker: waar vind je de middelen om er kundig mee aan de slag te gaan, zonder te verdwalen in de beleidsstukken?
Wat zijn Basisvaardigheden (nu echt)?
Toen ik begon met lesgeven, waren basisvaardigheden helder: taal en rekenen. En hoewel dat absoluut de kern blijft, is de definitie (terecht) verbreed. De nieuwe conceptkerndoelen van SLO specificeren nu consequent vier pijlers: Nederlands, rekenen-wiskunde, burgerschap en digitale geletterdheid. Â
Deze uitbreiding is logisch. We leiden leerlingen niet alleen op voor een toets, maar voor volwaardige deelname aan de maatschappij. En die maatschappij is complexer, digitaler en vraagt meer burgerschapszin dan ooit.
Waarom is het zo waardevol (en urgent)?
De focus op basisvaardigheden is geen tijdelijke trend. Het is een directe reactie op zorgwekkende signalen. Het rapport ‘De Staat van het Onderwijs 2024’ van de Inspectie was er glashelder over: de kwaliteit van het onderwijs staat onder druk en “de tijd van vrijblijvendheid is ruimschoots verstreken”. Uit hun onderzoek bleek dat veel scholen tekortschieten in het aanbod van juist deze basisvaardigheden.
Voor mij persoonlijk was dit een wake-up call. Het is geen ‘dipje’, het is een signaal dat we structureel aan de slag moeten. De overheid reageert hierop met het Masterplan Basisvaardigheden en een sterke nadruk op evidence-informed werken. We moeten keuzes maken die bewezen effectief zijn.schermtijd en sociale media, en om een gezonde balans te vinden tussen online en offline leven.
Dit zijn handvatten die ik zelf heb gebruikt en van harte aanbeveel:
Hieronder vind je een selectie van bronnen, van strategisch tot heel praktisch, voor verschillende media.
Categorie 1: De Grote Rapporten (De ‘Waarom’)
Onderzoek: De Staat van het Onderwijs 2024 – Inspectie van het Onderwijs
Dit is je startpunt. Als je het gesprek in je team of met het bestuur moet voeren over de urgentie van basisvaardigheden, heb je dit rapport nodig. Het legt de vinger pijnlijk precies op de zere plek en onderbouwt waarom de focus noodzakelijk is. Â
Onderzoek: Voortgangsbrieven Masterplan Basisvaardigheden – Rijksoverheid
Een tip voor de onderwijskundige: de bijlagen bij deze brieven (te vinden op de website van de Rijksoverheid) zijn een goudmijn. Hier vind je de meest recente data, zoals de ICILS 2023 (over digitale geletterdheid) en TIMSS (rekenen), die de Nederlandse prestaties in een internationale context plaatsen.
Categorie 2: Strategische Handboeken (De ‘Hoe’)
Boek: Handboek Burgerschapsonderwijs – ProDemos
Burgerschap is nu een kernvaardigheid , maar hoe giet je dat in een leerlijn? Dit handboek (gratis als pdf te downloaden op de site van ProDemos ) is ideaal om een schoolbrede visie en een doorlopende leerlijn te ontwerpen. Het helpt je om van losse projectdagen naar een samenhangend programma te gaan. Â
Boek: Handboek digitale geletterdheid – Kennisnet / Expertisepunt Digitale Geletterdheid
Net als burgerschap vraagt dit om een structurele plek. Dit handboek (te vinden via Kennisnet) is perfect om digitale geletterdheid vakoverstijgend aan te pakken. Het curriculum is al vol, en deze gids helpt je een visie te vormen en het te integreren in je bestaande lessen, zoals nepnieuws herkennen bij taal.
Categorie 3: Toolkits & Handouts (De ‘Wat nu?’)
Infographic/Toolkit: De Interventiekaart Basisvaardigheden – Masterplanbasisvaardigheden.nl
Als je maar één bron zou mogen kiezen, laat het deze zijn. Deze digitale kaart is dé centrale hub. Het geeft per basisvaardigheid een overzicht van evidence-informed kennisbronnen (de wetenschap) en praktische handreikingen (de toepassing) van o.a. SLO en de Inspectie. Â
Toolkit: Toolkit Basisvaardigheden – Basisvaardigheden.nu
Deze toolkit is ontwikkeld met docenten en richt zich op het teamproces. Waar de Interventiekaart top-down is, is deze bottom-up. Met praktische werkvormen als “Basisvaardigheden samen dragen” en “Vakken verbinden” krijg je het gesprek in het team op gang. Â
Handout: Checklist basisvaardigheden digitale geletterdheid – Digiwijzer.nl
Deze concrete checklist, gebaseerd op de conceptkerndoelen, is een spiegel voor de docent zelf. Het helpt je bepalen welk eigen basisniveau je nodig hebt om de vaardigheden effectief over te kunnen dragen aan je leerlingen. Â
Een laatste gedachte:
Wat ik zelf heb geleerd, is dat de focus op ‘evidence-informed’ niet eng hoeft te zijn. Het betekent niet dat alles vastligt. Het betekent dat we stoppen met vrijblijvendheid en bewuste keuzes maken. Gebruik de ‘Interventiekaart’ niet als een menukaart waar je eenzaam van bestelt, maar als een kompas voor het hele team. Kies één ding, doe het samen, en kijk wat het oplevert. Dat is de kern van kundig onderwijs. Â
